پل خشتی لنگرود
گیلان سرزمین جنگلها و رودخانههای پرآب، از دیرباز میزبان آثار تاریخی ارزشمندی بوده که هر کدام داستانهای خود را روایت میکنند. در میان این آثار، پل خشتی لنگرود به عنوان یکی از برجستهترین بناهای تاریخی این منطقه شناخته میشود. این پل قرنها بر روی رودخانه لنگرود ایستاده و شاهد رفتوآمد مردم، تجارتهای دریایی و تحولات اجتماعی این شهر بوده است. بازدیدکنندگان با دیدن این بنای آجری، نهتنها زیبایی معماری سنتی ایران را تجربه میکنند، بلکه به گذشته تجاری و فرهنگی لنگرود نیز سفر خواهند کرد.
پل خشتی لنگرود که در زبان محلی به آن خَشته پٌل یا خَشته پورد گفته میشود، بیش از چند قرن است که دو محله بزرگ شهر یعنی فشکالی محله و راه پشته را به یکدیگر متصل کرده است. این بنای تاریخی در سال 1351 با شماره ثبت 915 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت و از آن زمان تاکنون مورد توجه و حفاظت ویژه قرار دارد. در این مقاله قصد داریم شما را با تاریخچه، معماری، موقعیت جغرافیایی و جاذبههای اطراف این پل آشنا کنیم تا بتوانید برای بازدید از آن برنامهریزی مناسبی داشته باشید.
پل خشتی لنگرود کجاست؟
پل خشتی در مرکز شهر لنگرود و در محله چمرپشت واقع شده است. این شهر در فاصله تقریباً 60 کیلومتری شهر رشت و در مسیر جاده قدیمی لاهیجان به لنگرود قرار دارد. پل بر روی رودخانهای ساخته شده که همان نام شهر را یدک میکشد؛ رودخانه لنگرود که از یکی از شاخههای سفیدرود سرچشمه میگیرد و از میان شهر میگذرد.
دسترسی به این بنای تاریخی بسیار آسان است. کافی است خود را به مرکز شهر لنگرود برسانید و از ساکنان محلی یا تابلوهای راهنما کمک بگیرید. فاصله تهران تا لنگرود حدود 333 کیلومتر بوده و میتوانید با خودروی شخصی یا اتوبوسهای بینشهری به این شهر سفر کنید. پس از رسیدن به لنگرود، پل در نقطهای قرار دارد که به راحتی قابل شناسایی است.
تاریخچه ساخت و روایات مختلف
یکی از جذابترین بخشهای پل خشتی لنگرود داستان ساخت آن است. هرچند سند معتبر و دقیقی درباره زمان ساخت و سازنده اولیه این پل در دست نیست، اما محققان و مورخان محلی بر اساس مستندات تاریخی، تخمینهایی ارائه کردهاند. بر اساس نوشته محمود پاینده لنگرودی که از محققان برجسته محلی است و با استناد به کتاب تاریخ خانی، ساخت این پل به بعد از سال 912 هجری قمری و دوران صفویه باز میگردد.
پیش از ساخت این پل، تنها یک پل چوبی برای عبور از رودخانه وجود داشت. بنابراین میتوان گفت که ساخت پل خشتی نقطه عطفی در توسعه زیرساختهای شهری لنگرود بوده است. برخی از روایات محلی ساخت پل را به دوره تیموری یا ایلخانی نسبت میدهند، اما این ادعاها فاقد مدرک مستند هستند. در کتاب دارالمرز ولایت گیلان نوشته رابینو نیز ساخت پل به دوران صفویه اشاره شده است.
یکی از روایات مشهور این است که پل خشتی لنگرود به دستور حاجی آقا بزرگ منجمباشی، حاکم وقت گیلان در دوران سلطنت فتحعلی شاه قاجار، توسط شخصی به نام حاجی آقا پرد ساخته شده است. خانواده منجمباشی در دوران قاجار از خاندانهای صاحب نفوذ گیلان بودند و نقش مهمی در توسعه منطقه داشتند.
معماری منحصربهفرد پل
معماری پل خشتی از جمله ویژگیهای بارز این بنا محسوب میشود که آن را از سایر پلهای خشتی ایران متمایز کرده است. این پل از آجر و ساروج ساخته شده و طراحی آن نشان از مهارت بالای معماران دوران صفویه و قاجار دارد.
ابعاد و ساختار
طول پل خشتی لنگرود بیش از 37 متر، عرض آن 4.5 متر و ارتفاع بلندترین نقطه آن از سطح رودخانه 9.75 متر است. پل دارای دو دهانه فراخ با طاقهای جناقی است که به کشتیهای تجاری اجازه عبور میداد. این موضوع نشان میدهد که در گذشته رودخانه لنگرود آبراهی پرآب و مهم برای حملونقل دریایی بوده است.
پل از یک سطح میانی و دو بخش جانبی شیبدار تشکیل شده است. طول قسمت میانی حدود 10 تا 15 متر و دو قسمت جانبی هر کدام 10 تا 11 متر هستند. عرض پل در قسمت میانی بین دو جانپناه 345 تا 350 سانتیمتر است. جانپناهها که دیوارههای حفاظتی کناره پل هستند، هر کدام 45 سانتیمتر عرض و 35 سانتیمتر ارتفاع دارند.
پایه میانی و موجشکنها
پایه میانی پل که وظیفه تحمل وزن اصلی سازه را بر عهده دارد، 4 متر عرض دارد. در دو طرف این پایه، دو موجشکن یا سیلبرگردان تعبیه شده که وظیفه کاهش فشار آب در زمان افزایش سطح رودخانه را دارند. این طراحی هوشمندانه باعث شده که پل در برابر سیلابهای احتمالی مقاوم باقی بماند.
بالاتر از موجشکنها، یک دهانه کوچک با طاق جناقی به عرض 1.2 متر و ارتفاع 2.10 متر وجود دارد. این دهانه در زمان افزایش آب، از فشار وارد بر پل میکاهد و امنیت سازه را تضمین میکند.
آجرکاری و تزیینات
هر یک از قوسهای پل در سمت بیرونی دارای یک نوار آجرکاری به عرض 12 سانتیمتر است که حالتی تزیینی و برجسته دارد. در کناره قوسها نیز آجرچینی خاصی انجام شده که حاشیهای به عرض 60 سانتیمتر ایجاد کرده است. این جزئیات نشان از توجه معماران به زیباییشناسی در کنار کارایی دارد.
محل عبور پیادهروی پل را در مرمتهای اخیر با قلوهسنگ مفروش کردهاند. این کار باعث شده امنیت عبور افزایش یابد و در عین حال ظاهر سنتی پل حفظ شود.
نام محلی؛ خشته پورد یا خشته پل
در گویش گیلکی لنگرودی، به این بنا خَشته پٌل یا خَشته پورد گفته میشود. واژه «خشته» به معنای خشت یا آجر است و «پورد» به معنای پل میباشد. بنابراین نام محلی پل به معنای «پل آجری» است که کاملاً توصیفکننده جنس ساختاری آن محسوب میشود.
این نامگذاری نشان میدهد که مردم محلی از همان ابتدا این بنا را با جنس ساختاریاش شناختهاند. استفاده از آجر و ساروج در ساخت پل، انتخابی هوشمندانه بوده چراکه این مصالح در برابر رطوبت بالای منطقه مقاومت خوبی دارند.
دو محله فشکالی و راه پشته
پل خشتی لنگرود نه فقط یک بنای تاریخی، بلکه پلی میان دو بخش مهم شهر است. این پل فشکالی محله را به راه پشته متصل میکند. این دو محله از محلههای قدیمی و بزرگ لنگرود هستند که هر کدام تاریخ و فرهنگ خاص خود را دارند.
در گذشته، این پل نقش حیاتی در ارتباط این دو منطقه داشت و عبور مردم، کالاها و حتی کشتیهای تجاری از زیر آن انجام میشد. فشکالی محله در کنار بازار برنجفروشان قرار داشت و راه پشته به بازار سماکان یا ماهیفروشان متصل بود. این موقعیت نشان از اهمیت تجاری پل در گذشته دارد.
نقش تجاری و اقتصادی پل
یکی از جالبترین جنبههای تاریخی پل خشتی نقش اقتصادی و تجاری آن در گذشته است. رودخانه لنگرود زمانی یک گذرگاه تجاری آبی مهم بود. کشتیهای حملونقل تجاری روسی برای تخلیه بار وارد این رودخانه میشدند و فاصله چند کیلومتری دریای خزر تا لنگرود را طی میکردند.
ارتفاع زیاد پل از سطح رودخانه نشان میدهد که در گذشته آب رودخانه بسیار بیشتر بوده و کشتیهای بزرگ میتوانستند از زیر آن عبور کنند. رونق صنعت ابریشم در دوران صفویه و قاجاریه در شمال کشور، یکی از دلایل اصلی گرمی تجارت لنگرود بود. داد و ستد بین ایران و روسیه از این منطقه انجام میشد و پل خشتی لنگرگاهی برای قایقهایی بود که محصولات خود را از مناطق بالادست و پاییندست به شهر میآوردند.
حتی نام شهر «لنگرود» نیز از همین نقش تجاری گرفته شده است؛ لنگر و پهلوگیری کشتیها در این منطقه باعث شد این نام برای شهر انتخاب شود.
مرمتها و نگهداری
پل خشتی لنگرود در طول تاریخ خود چهار دوره مرمت اساسی را پشت سر گذاشته است:
اولین مرمت: در اواخر دوره قاجاریه انجام شد که جزئیات دقیق آن در دست نیست.
دومین مرمت: در زمان پهلوی اول توسط حاج حبیب لِمَنجویی صورت گرفت. در این مرمت، سرب در اطراف پایه اصلی پل ریخته شد تا استحکام آن تقویت شود.
سومین مرمت: در سال 1337 توسط اداره کل حفاظت آثار باستانی و بناهای تاریخی انجام شد. در این دوره آجرهای پودر شده با آجرهای جدید تعویض شدند.
چهارمین مرمت: در سال 1397 توسط اداره میراث فرهنگی صورت گرفت. خشتهای خارجی تخریب شده تعویض، بندکشی کل خشتها انجام و فرم لبههای پل به شکل نوک تیز تعویض شد.
این مرمتهای متعدد نشان از اهمیت و ارزش این بنای تاریخی برای مردم و مسئولان دارد. هوای مرطوب گیلان و رشد گیاهان بر روی دیوارههای پل باعث میشود نگهداری مستمر ضروری باشد.
بهترین زمان بازدید از پل خشتی
بازدید از پل خشتی لنگرود در تمام فصول سال امکانپذیر است، اما فصل بهار و پاییز زمانی است که طبیعت اطراف پل در زیباترین حالت خود قرار دارد. در بهار، سبزی گیاهان و هوای معتدل فضای دلپذیری ایجاد میکند. در پاییز نیز رنگهای پاییزی درختان و آرامش هوا، تجربهای متفاوت به شما میدهد.
در روزهای بارانی نیز بازدید از پل جذابیت خاصی دارد. صدای باران بر روی رودخانه و افزایش آب، حس و حالی نوستالژیک به فضا میبخشد. البته باید مراقب بود که در زمان سیلابهای شدید به پل نزدیک نشوید.
برای عکاسان حرفهای، ساعات طلایی صبح و عصر بهترین زمان برای ثبت تصاویر زیبا از پل هستند. نور ملایم این ساعات زیبایی آجرکاری و معماری پل را بهتر نمایان میکند.
امکانات و تفریحات اطراف پل
اطراف پل خشتی بازارهای محلی و کافههای سنتی وجود دارد که میتوانید از آنها بازدید کنید. بازارهای لنگرود به ویژه برای خرید محصولات محلی مانند برنج، چای، مرکبات و صنایعدستی مناسب هستند. در کافهها نیز میتوانید غذاهای محلی گیلانی مانند باقلا قاتق، میرزا قاسمی و ماهی تازه را تجربه کنید.
پیادهروی در کنار رودخانه و تماشای پل از زوایای مختلف نیز از تفریحات رایگان و لذتبخش است. بسیاری از گردشگران دوست دارند روی پل قدم بزنند و از نزدیک معماری آن را ببینند. البته باید احتیاط کنید چراکه سطح پل قدیمی است و ممکن است لیز باشد.
جاهای دیدنی نزدیک پل خشتی لنگرود
اگر به پل خشتی لنگرود سفر کردید، میتوانید از جاهای دیدنی دیگر این شهر نیز بازدید کنید:
خانه منجمباشی: این خانه تاریخی متعلق به خاندان منجمباشی است که نقش مهمی در تاریخ لنگرود داشتهاند. معماری سنتی گیلانی و فضای دلنشین آن دیدنی است.
تالاب امیرکلایه: یکی از زیباترین تالابهای گیلان که در فاصله کوتاهی از لنگرود قرار دارد. این تالاب زیستگاه پرندگان مهاجر است و برای علاقهمندان به طبیعتگردی و پرندهنگری مناسب است.
سواحل چاف و چمخاله: اگر دوست دارید از ساحل دریا لذت ببرید، میتوانید به سواحل زیبای چاف و چمخاله بروید که در نزدیکی لنگرود قرار دارند.
حمام قدیمی لنگرود: یکی دیگر از بناهای تاریخی این شهر که معماری سنتی حمامهای ایرانی را به نمایش میگذارد.
ورودی و هزینه بازدید
خبر خوب این است که بازدید از پل خشتی کاملاً رایگان است. این پل در فضای باز و عمومی قرار دارد و هر کسی میتواند در هر زمانی از آن بازدید کند. البته برای نگهداری بهتر از این میراث ملی، رعایت نکات زیر ضروری است:
- از خراب کردن یا نوشتن روی دیوارههای پل خودداری کنید
- زبالههای خود را با خود ببرید یا در سطلهای مخصوص بیندازید
- از تنه درختان یا گیاهان اطراف آسیب نرسانید
- در هنگام عکاسی به حریم پل و دیگر بازدیدکنندگان احترام بگذارید
پل خشتی لنگرود؛ پیوندی ماندگار میان تاریخ، معماری و هویت شهری
پل خشتی لنگرود یکی از ارزشمندترین میراثهای تاریخی و معماری استان گیلان است که شاهد قرنها تحول اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این منطقه بوده است. این بنای آجری با معماری منحصربهفرد، نقش تاریخی پررنگ و موقعیت جغرافیایی مناسب، یکی از مقاصد گردشگری مهم شمال ایران محسوب میشود.
بازدید از پل خشتی فرصتی است برای آشنایی با تاریخ لنگرود، تماشای معماری سنتی ایران و درک اهمیت حفظ میراث فرهنگی. این پل نهتنها نماد شهر لنگرود، بلکه نمونهای از هنر و مهارت معماران ایرانی در گذشته است. ثبت این بنا در فهرست آثار ملی ایران نشان از ارزش و اهمیت آن دارد و امیدواریم نسلهای آینده نیز بتوانند از این میراث گرانبها بهرهمند شوند.
اگر تجربه بازدید از پل خشتی لنگرود را داشتهاید یا قصد سفر به آن را دارید، خوشحال میشویم خاطرات، تجربیات و پیشنهادات خود را در بخش نظرات با ما و سایر علاقهمندان به اشتراک بگذارید. نظرات شما میتواند راهنمای مفیدی برای دیگر گردشگران باشد.
سوالات متداول
1) آیا میتوان روی پل قدم زد؟
بله، اما باید احتیاط کنید چراکه سطح پل قدیمی است و ممکن است لیز باشد.
2) چند سال قدمت دارد؟
بر اساس اسناد تاریخی، این پل بعد از سال 912 هجری قمری و در دوران صفویه ساخته شده است.
تجربه کاربران درباره «پل خشتی لنگرود»
اولین نفر باشید!
هنوز تجربهای برای «پل خشتی لنگرود» ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.